Βασιλικές

**΄**
** ΒΑΣΙΛΙΚΉ Α΄ (  ** Σχεδιάγραμμα 2 .6,7 **  )  **
 * Η Βασιλική Α είναι μια τρίκλιτη ξυλόστεγη βασιλική με εγκάρσιο κλίτος και έχει διαστάσεις 130Χ50 μ., μαζί με τα προσκίσματα . Πρέπει να κτίστηκε , με την άποψη του P . Lemerle , γύρω στο 500 μ.Χ .Σύμφωνα με τον ίδιο , η βασιλική θα πρέπει να καταστράφηκε περίπου 50 χρόνια αργότερα και συνδυάζεται με την ίδρυση της Βασιλικής Β . Για τη χρονολογία της καταστροφής έχουν διατυπωθεί αρκετές επιφυλάξεις από τους νεότερους αρχαιολόγους .Μέσα από ένα ημικυκλικό και μνημειακό πρόπυλο περνά κανείς με κλίμακες σε μια περίστυλη αυλή και από εκεί στο χώρο της Βασιλικής . Στη δυτική πλευρά της αυλής βρίσκονται βοηθητικοί χώροι και στην ανατολική μικρό παρεκκλήσιο .Από την αυλή οδηγείται κανείς στο αίθριο , όπου υπάρχει στα δυτικά μια διώροφη και πλούσια διακοσμημένη κρήνη .Στον τοίχο δυτικά της κρήνης ανοίγονται πέντε κόγχες , από τις οποίες η μεσαία ήταν μεγαλύτερη .Την κόγχη αυτή χρησιμοποιούσε , κατά τους ανασκαφείς , ο επίσκοπος για εξέδρα .Η πρόσβαση στον νάρθηκα γινόταν από τρεις εισόδους .Το δάπεδο του νάρθηκα ήταν στρωμένο με πλάκες και στους τοίχους υπήρχε ορθομαρμάρωση. Στη βορειοδυτική γωνία του νάρθηκα το κλιμακοστάσιο οδηγεί στον γυναικωνίτη , ενώ δίπλα βρισκόταν κατά πάσα πιθανότητα το Βαπτιστήριο . Στον δυτικό τοίχο του πρώτου από τους τρεις χώρους του βαπτιστιρίου σώζονται τοιχογραφίες που μιμούνται ορθομαρμάρωση . Στο δεύτερο χώρο του βαπτιστιρίου τελούνταν οι βαπτίσεις , πιθανότατα σε κινητή κολυμβήθρα , αφού δεν βρέθηκε μια μόνιμη . Το Βαπτιστήριο τροφοδοτούσε με ζεστό νερό το Βαλανείο (λουτρό) , που είχε γύρω του βοηθητικά διαμερίσματα και τους τρεις οίκους :τον ψυχρό , τον μέσο θερμό και τον έσω θερμόμετρο . Ανατολικά υπάρχει ένας ακόμη τρίτος χώρος με αψίδα , που διακοσμείται με τοιχογραφίες που μιμούνται ορθομαρμάρωση . Η ορθομαρμάρωση από τον νάρθηκα στον κυρίως ναό γίνεται από τρεις εισόδους . Στο κέντρο υπάρχει τρίβηλο , ενώ οι δυο άλλες είσοδοι είναι άπλες . Ο ναός έχει σχήμα Τ , αφού οι κιονοστοιχίες κάμπτονται σε ορθή γωνία προς τα βόρεια και τα νότια . Την κάμψη αυτή ακολουθούν και οι εξωτερικοί τοίχοι . Το δάπεδο του κυρίως ναού ήταν στρωμένο με μάρμαρα . Στο μεσαίο κλίτος διατηρούνται τμήματα του άμβωνα , ενώ ο χώρος του πρεσβυτερίου περικλειόταν από το τέμπλο . Οι ανασκαφείς διέκριναν ίχνη από την Αγία Τράπεζα , το σκάμμα του εγκαινίου και τα έδρανα του πρεσβυτέριου . Είναι η πρώτη εκκλησία που ανασκάφηκε και το συγκρότημα της είναι τεράστιο . Μετά την καταστροφή της , στη νοτιοδυτική άκρη του αίθριου χτίστηκε παρεκκλήσι κάτω από το οποίο υπάρχει μια δεξαμενή : η παράδοση λέει πως ήταν η φυλακή του Αποστόλου Παύλου και είχε μετατραπεί σε χώρο λατρείας . **





** Βασιλική Β’: Η «δίδυμη» της Αγιά-Σοφιάς ( ** Σχεδιάγραμμα 2 11 ** ) **
 * Το πιο διάσημο μνημείο του νότιου τμήματος του αρχαιολογικού χώρου είναι η επιβλητική Βασιλική Β΄. Ωστόσο, πριν φτάσετε σ’ αυτήν, θα περπατήσετε για λίγο σε έναν δρόμο που θεωρείται τμήμα της Εγνατίας οδού και θα βρεθείτε στη ρωμαϊκή Αγορά. **


 * Η αρχαιότερη φάση της χρονολογείται στον 1ο αιώνα μΧ . και φτιάχτηκε πάνω σε κτίρια της πόλης των ελληνιστικών και πρώιμων ρωμαϊκών χρόνων. Αποτελούσε το διοικητικό κέντρο της τότε πόλης και υπήρχαν ναοί, δικαστήρια, βιβλιοθήκη, καταστήματα - τα ερείπια των οποίων θα δείτε γύρω. **
 * Η ελληνιστική Αγορά, στον χώρο της οποίας θα περπατήσετε κατευθυνόμενοι προς τη Βασιλική Β’, έχει αλλοιωθεί σε μεγάλο βαθμό ακριβώς λόγω της ανέγερσης της εκκλησίας, γύρω στο 550. **
 * Η εκκλησία είναι χτισμένη στα πρότυπα της Αγίας Σοφίας της Κωνσταντινούπολης. Έχει τέσσερις μεγάλους πεσσούς πάνω στους οποίους στηριζόταν ο τρούλος και δυο σειρές από κιονοστοιχίες. **
 * Ο τρούλος κατέρρευσε πριν ολοκληρωθούν οι εξωραϊστικές εργασίες των εσωτερικών χώρων και έτσι απέμειναν οι επιβλητικοί πλαϊνοί τοίχοι. Ξεχωριστά χαρακτηριστικά της αποτελούν οι κίονες και η ποιότητα της γλυπτικής, με το τρυπάνι που δημιουργεί ένα πλέγμα από φύλλα που θυμίζουν πλεκτό. Η αναστήλωση του μνημείου έγινε το 1995-6. Πίσω από τη Βασιλική Β’ θα διακρίνετε ίχνη της παλαίστρας του 2ου μ.Χ αιώνα και τις βεσπασιανές (δημόσιες τουαλέτες) που σώζονται σε πολύ καλή κατάσταση. **
 * Στη νότια πλευρά της ρωμαϊκής αγοράς είναι κτισμένος ο βόρειος τοίχος της Βασιλικής Β'. Το οικοδόμημα απομακρύνεται ως προς την αρχιτεκτονική του από τον τύπο της ελληνικής βασιλικής και πλησιάζει τον τύπο της βασιλικής με τρούλο, όπως είναι η Αγία Σοφία Κωνσταντινουπόλεως. Δύο κιονοστοιχίες με 6 κολώνες η κάθε μια χώριζαν το εσωτερικό σε τρία κλίτη, με ολικό πλάτος 31μ. Το μεσαίο κλίτος στεγαζόταν με μια μεγάλη καμάρα. Η αρχή των τόξων που την στήριζαν, φαίνεται ψηλά στους πεσσούς. Επάνω από τα πλάγια κλίτη και το νάρθηκα ήταν ο γυναικωνίτης που είχε μορφή Π. Ο μαρμάρινος στυλοβάτης του τέμπλου σώζεται στη θέση του και το ιερό στην ανατολική του πλευρά έχει μια μεγάλη ημικυκλική αψίδα. Συμμετρικά στην αψίδα του ιερού είναι κτισμένες δυο μικρές αψίδες στη Β.Α και Ν.Α γωνία της εκκλησίας, που ανήκουν στα προκτίσματα. **
 * Στα Β.Α βρίσκεται το βαπτιστήριο, ένα τετράγωνο δωμάτιο (6,89Χ5,57μ.). Το δάπεδό του πλακοστρωμένο άλλοτε, έχει στο μέσο μια τετράγωνη αβαθή λεκάνη (2,51Χ1,83μ.), εφοδιασμένη με αγωγό για την αποχέτευση του νερού. Το βαπτιστήριο επικοινωνεί στα ανατολικά του με ένα στενόμακρο δωμάτιο που καταλήγει σε μια μικρή αψίδα. Το δωμάτιο αυτό χρησιμοποιούνταν κατά την τελετή του βαπτίσματος και ίσως ήταν κατηχουμενείο ή χρισμάριο. **
 * Στη Β.Α γωνία υπάρχει χώρος που μάλλον ήταν το διακονικό της εκκλησίας κι όταν αυτή καταστράφηκε, τότε το δωμάτιο μεταβλήθηκε σε παρεκκλήσι. Τα τρία κλίτη του ναού επικοινωνούν με το νάρθηκα με τρεις εισόδους. Με τη καταστροφή της Βασιλικής, ο νάρθηκάς της που έμεινε ανέπαφος μεταβλήθηκε σε μικρή εκκλησία και με το κτίσιμο της αψίδας δημιουργήθηκε ο χώρος για το ιερό. **
 * Αίθριο Δε χτίστηκε αν και ετοιμάστηκε γι'αυτό ένας μεγάλος χώρος. Χωρίς αυτό, το μήκος του ναού είναι 62 περίπου μέτρα και το πλάτος του μαζί με τα προκτίσματα περίπου 47 μέτρα. Για τον αρχιτεκτονικό τύπο και τη διακόσμησή της χρησίμευσαν σαν πρότυπα οι περίφημες εκκλησίες της Κων/πολης, Αγία Σοφία και Αγία Ειρήνη. Έξοχα δείγματα διακοσμητικής τέχνης είναι τα κιονόκρανα, τα επίκρανα και τα επιθήματα. Πλατειά φύλλα ακάνθου απλωμένα στον κάλαθο του κιονόκρανου και λογής-λογής φυλοστοιχίες είναι τα διακοσμητικά θέματα. Το τρυπάνι σκάλισε τόσο βαθειά τα περιγράμματα που έκανε το μάρμαρο να μοιάζει με δαντέλα. **
 * Η μεγάλη και ωραία Βασιλική Β', στο κεντρικότερο σημείο της πόλης των Φιλίππων κτίσθηκε το 550μ.Χ περίπου. Πριν όμως ολοκληρωθούν οι εξωραϊστικές εργασίες του εσωτερικού χώρου, κατέρρευσε ο τρούλος. Μένουν επιβλητικά υψωμένοι οι παράπλευροι τοίχοι να φθείρονται από τον χρόνο και τους ανθρώπους. **



H Βασιλική Γ’ ( Σχεδιάγραμμα 2, 19  )
 * Στη Βασιλική Γ’ η ανασκαφή συνεχίζεται κι έτσι δεν είναι επισκέψιμη. Η Βασιλική Γ’ βρίσκεται στα δυτικά της βασιλικής είναι μακρόστενη, με 3 κλίτη ,υπερώο, αίθριο και προσκτίσματα . Εχει πολυτελή μαρμαροθετήματα δαπέδου και ενδιαφέροντα γλυπτικό διάκοσμο. Στα μέσα του 6ου αιώνα το μνημείο καταστράφηκε από σεισμό.Στην οικοδομική ιστορία του μνημείου διακρίνονται δύο φάσεις: στην πρώτη ,που τοποθετείται στο πρώτο τέταρτο του 6ου αιώνα δεν υπήρχε το εγκάρσιο κλίτος, ενώ μία αίθουσα που χρησίμευσε αργότερα ως προθάλαμος βρισκόταν στα βόρια. Όμως σε επόμενη φάση που τοποθετείται μετά τα μέσα του 6ου αιώνα δημιουργήθηκε το εγκάρσιο κλίτος, υψώθηκε το φράγμα του πρεσβυτερίου, κτίστηκαν πλάγια σύνθρονα και προστέθηκε και δεύτερος κτιστός άμβωνας, ο τελευταίος επάνω στο φράγμα του πρεσβυτερίου. Στο μεσαίο κλίτος του ναού υπήρχε και άλλος άμβωνας μεγαλυτέρων διαστάσεων σε σχήμα ριπιδίου. Η ύπαρξη δύο αμβώνων στο ναό αποδίδεται από τους αρχαιολόγους σε ιδιομορφία που σχετίζεται με επίσκοπο της πόλης. Κατά την ανασκαφή στο μνημείο υπήρχε και δεύτερος όροφος και το δυτικό τμήμα του μνημείου χρησιμοποιήθηκε ως Επισκοπείο . Έχει πολυτελή μαρμαροθετήματα δαπέδου και ενδιαφέροντα γλυπτικό διάκοσμο. Κατά το πρώτο μισό του 7ου αιώνα το μνημείο καταστράφηκε από σεισμό.Σώθηκαν όμως τα βόρεια προκτίσματα. Λόγω του γεγονότος αυτού οι λατρευτικές πράξεις μεταφέρθηκαν στο βαπτιστήριο, το οποίο μετατράπηκε σε ναϊδριο .Στο νάρθηκα και γύρω από το ναό, η λειτουργία του οποίου πιστοποιείται μέχρι τον 11ο και 12ο αιώνα. **


 * Το Οκτάγωνο ** ** ( ** Σχεδιάγραμμα 2, 14 ** ) **
 * Ναός Παλαιοχριστιανικός οκταγωνικού τύπου, στην ανατολική πλευρά της Αγοράς, που άρχισε να ανασκάπτεσαι στη δεκαετία του ΄60.Στο κέντρο του συγκροτήματος διατηρείται μεγάλος τάφος μακεδονικού τύπου της ελληνικής εποχής, καμαροσκεπή τάφο των ελληνιστικών χρόνων, δίπλα από τον οποίο ιδρύθηκε μεταξύ 312-343 μ.Χ. ο πρώτος χριστιανικός ευκτήριος οίκος της πόλης. Είναι ένα από τα πιο εντυπωσιακά Οκτάγωνα με δυο άμβωνες-κάτι που είναι σπάνιο ,όπως και το σύνθρονο που βρίσκεται δεξιά από τα ψηφιδωτά με τα λατρευτικά και τα φυτικά η ζωικά σύμβολα. Πάνω από το Οκτάγωνο είναι το λεγόμενο συγκρότημα του Βαπτιστηρίου και μία λάρνακα που κάποιοι θεωρούν τάφο του Αποστόλου Παύλου. Στο χώρο του ναού αρχικά είχε κτισθεί στα μέσα του 4ου αι. ο Ευκτήριος Οίκος του Πορφυρίου . Το Ημιυπόγειο του επισκοπείου ήταν αποθηκευτικός χώρος και πατητήρι ( λήνος ) . Αμέσως μετά πάνω στα ερείπιά του οικοδομείται τρίκλιτος Βασιλική και τον 5ο αι. το Οκτάγωνο (ορισμένες οικοδομικές φάσεις χρονολογούνται στο 6ο αι.). Σύμφωνα με επιγραφική μαρτυρία ο ναός ήταν αφιερωμένος στον Απόστολο Παύλο, γεγονός που δείχνει, μαζί με τη θέση του στο κέντρο της πόλης, δίπλα στην αγορά και την ύπαρξη παραπλεύρως του επισκοπείου, ότι ήταν ο καθεδρικός ναός των Φιλιππησίων. Στα προκτίσματα του ναού διακρίνονται,η πρόθεση, το διακονικό, το βαπτιστήριο (φωτιστήριο και καλυμβήθρα) , η φιάλη (κρήνη) και άλλα συνήθη στις παλαιοχριστιανικές βασιλικές. Στα δυτικά προ του ναού υπήρχε μικρή τρίκλιτη στοά, που οδηγούσε στην κοντινή και βορειώς διερχομένη Εγνατία οδό. **




 * Κάτοψη Οκταγώνου **




 * Αρχιτεκτονική **
 * Κατά τους ανασκαφείς ο τρούλος κατέπεσε λίγα χρόνια μετά την κατασκευή του, πριν ακόμη αποπερατωθεί το μνημείο, στοιχείο, που αν συνδυαστεί με παρόμοια γεγονότα σε άλλα μνημεία της περιόδου αυτής, οδηγεί στο συμπέρασμα ότι δεν είχαν λυθεί κατασκευαστικά προβλήματα στη στέγαση τετραγώνων με τρούλο. Έχει βάσιμα διατυπωθεί η άποψη ότι η λιθοδομή με τις παράλληλες ζώνες πλινθοδομής στην τοιχοδομία αποτελούν χαρακτηριστικό της Ιουστινιάνειας περιόδου (527-565).Ενδιαφέρον παρουσιάζει ο γλυπτός διάκοσμος του ναού που έχει σήμερα σωθεί. Τα λεβητοειδή κιονόκρανα και αλλά αρχιτεκτονικά μέλη φέρουν εξαιρετική διακόσμηση από λεπτοδουλεμένα φύλλα ακάνθου, η κατασκευή των οποίων σχετίζεται με εργαστήρια της Κωνσταντινούπολης. Στο χώρο της Βασιλικής βρέθηκαν πρωτοβουλγαρικές επιγραφές στην ελληνική γλώσσα, οι οποίες αναφέρουν επιδρομή Βουλγάρων κατά το 837, και κατά τους αρχαιολόγους έχουν μεταφερθεί στο χώρο της βασιλικής από άλλο μέρος. Η έξω των τειχών Βασιλική βρίσκεται δίπλα στο πάρκο του χωρίου Κρηνίδες, είναι τρίκλιτη με υπερώο, τετράστωο αίθριο, τριμερή νάρθηκα και προσκτίσματα. Στο μνημείο διακρίνονται τρεις οικοδομικές φάσεις: Κατά την πρώτη φάση οι κίονες ήταν τοποθετημένοι σε μαρμάρινα βάθρα και έφθαναν μέχρι τον ανατολικό τοίχο του ναού. Η ημικυκλική αψίδα του ναού έφερε εξωτερικά τρεις αντηρίδες και εσωτερικά υπήρχε σύνθρονο. Στο μέσο περίπου του μεσαίου κλίτους βρισκόταν ο άμβωνας, ο οποίος είχε δύο κλίμακες. Στη δεύτερη φάση το μνημείο αποκτά εγκάρσιο κλίτος και το δάπεδο του κεντρικού κλίτους και του νάρθηκα διακοσμείται με ψηφιδωτά με γεωμετρικά σχέδια, ζωϊκές και φυτικές παραστάσεις. Στους τοίχους υπήρχαν μωσαϊκά και ορθομαρμάρωση. Μετά την καταστροφή της Βασιλικής (7ος ή 9ος αιώνας) στο χώρο του Ιερού Βήματος κτίστηκε μονόχωρος ναός, για την ανοικοδόμηση του οποίου χρησιμοποιήθηκαν ως οικοδομικά υλικά αρχιτεκτονικά μέλη και γλυπτά του μνημείου. Ανοικοδομήθηκε, σύμφωνα με νομίσματα και επιγραφές που βρέθηκαν στο χώρο, το πρώτο μισό του 4ου αιώνα. Ο ναός καταστράφηκε το έτος 473 μ.Χ. από τους Οστρογότθους κατά την πολιορκία των Φιλίππων, ενώ η οριστική του καταστροφή θα πρέπει να τοποθετηθεί στο πρώτο μισό του 7ου αιώνα λόγω ισχυρού σεισμού, ή τον 9ο αιώνα από τους βουλγάρους, όταν αυτοί κατέλαβαν τους Φιλίππους. Πρόκειται για κοιμητηριακό ναό, αφού γύρω του, κάτω από το δάπεδο των κλιτών, του νάρθηκα και των προκτισμάτων βρέθηκαν πολλοί κιβωτιόσχημοι και καμαρωτοί τάφοι προφανώς κληρικών με επιτύμβιες επιγραφές και τοιχογραφικό διάκοσμο . Στο τοπικό Αρχαιολογικό Μουσείο εκτίθενται ευρήματα ευρήματα από τον προϊστορικό οικισμό του Ντικιλί Τας μαζί με γλυπτά, επιγραφές και αρχιτεκτονικά μέλη των ρωμαϊκών και παλαιοχριστιανικών Φιλίππων . **


 * Απόστολος Πάυλος ( ** Σχεδιάγραμμα 2, 8 ** ) **
 * Μεταξύ 49-50 μ .Χ η παράδοση προσθέτει στην ιστορία τους ένα σημαντικό, για τους χριστιανούς , γεγονός : την άφιξη του Αποστόλου Παύλου . Με την επικράτηση του χριστιανισμού τον 4Ο αιώνα , στα σημεία όπου βρίσκονταν κατεστραμμένα δημόσια κτίρια υψώθηκαν χριστιανικοί ναοί ( τρείς από τους οποίους υπάρχουν σήμερα στον αρχαιολογικό χώρο ) και οι Φίλιπποι έγιναν προσκυνηματικό κέντρο . Η λεγόμενη φυλακή του Αποστόλου Παύλου , που βρίσκεται στη νοτιοδυτική γωνία του αίθριου της Βασιλικής Α΄ . Είναι μια δεξαμενή της ρωμαϊκής εποχής με δυο χώρους , που διαμορφώθηκε σε παρεκκλήσιο . Το παρεκκλήσιο αυτό θεωρείται σήμερα ότι ιδρύθηκε μετά την διακοπή της λειτουργίας της Βασιλικής , δηλαδή μετά τον 7Ο – 8Ο αιώνα . Στη δυτική πλευρά του υπάρχει ημικυκλική κόγχη , μπροστά στην οποία βρίσκεται μαρμάρινη λεκάνη , στην οποία έρεε νερό . Στον ανατολικό τοίχο του παρεκκλησίου σώζονται υπολείμματα τοιχογραφιών , στις οποίες απεικονίζεται ο Χριστός ανάμεσα σε αγγέλους ή αγίους . Αναφέρεται ότι μέχρι τα τέλη του 19Ου αιώνα σώζονται τοιχογραφίες από το εικονογραφικό πρόγραμμα του βίου του Αποστόλου Παύλου . **



** Το Επισκοπείο(σχεδ.16) **
 * Στην ίδια περίπου εποχή με την ανοικοδόμηση του Οκταγώνου, κτίζεται ανατολικά των προκτισμάτων του και το ανεξάρτητο κτιριακό συγκρότημα του επισκοπείου, στο κέντρο του οποίου υπήρχε υπαίθρια κλειστή αυλή. Γύρω απ'αυτήν αναπτύσσονται τετραγωνικά πτέρυγες διαμερισμάτων, από τις οποίες η νότια και η δυτική είχαν και υπερκείμενο όροφο, που χρησίμευε για κατοικία του εκάστοτε επισκόπου και των άλλων κληρικών. Η ύπαρξη διαμερίσματος, εστιών, πυθώνων, δυο ληνών για το πάτημα σταφυλιών, πολλών και μεγάλων αποθηκών, αιθουσών υποδοχής και συγκεντρώσεων μαρτυρούν για την καλά οργανωμένη εκκλησία των Φιλίππων γύρω από τον Επίσκοπο και το ενδιαφέρον της για τους αναξιοπαθούντες αδελφούς. Άλλωστε η εκκλησία των Φιλίππων πρωτοστατούσε σε έργα ευποιϊας από την εποχή του Αποστόλου Παύλου, όπως και η καθόλου Εκκλησία πρωτοπορούσε στην έμπρακτη εκδήλωση αγάπης και φιλανθρωπίας. **